KİMYON

Tanımı

Kökeni ve yayılışı
Kimyon çok yaygın bir bitkidir. Özelikle Kuzey ve Orta Avrupa'da, fakat aynı zamanda Asya ve Afrika'da da bulunur. Yabani olarak deniz seviyesinden yük seklere kadar her yerde rastlanır. Kimyon özellikle Hollanda, Almanya, İsveç ve Norveç'te yetiştirilir. Aynı zamanda Macaristan, Romanya, Çekoslavakya, İtalya, Avusturya, İspanya, Rusya ve küçük Asya'da da tarımı yapılmaktadır. Ancak üretim bakımından en önemli ülke Almanya'dır. Genellikle kurak bölge ler için küçük meyveliler, yağışlı bölgeler için büyük meyveli tipler daha uygun dur.

Botanik Özellikleri
Umbelliferae familyasına bağlı olan kimyon iki veya daha çok yıllık bir bitkidir. Kazık kök kalın ve oldukça derinlere gider. Yan kökleri iyi gelişmiştir. 30-100 cm. yükselen sap dik durur. İlk vegetasyon yılında kimyon yalnız rozet yaprak ları oluşturur. İkinci yıl ise köşeli ve çıplak olan sap meydana gelir. Genellikle iki sap oluşmaktadır. Yapraklar bitkinin alt kısımlarında saplı, üst kısımlarında sapsızdır. Özellikle yapraklar iki veya daha çok parçalıdır. Çiçek durumu orta büyüklükte bir ararya gelmiş çiçek kümesinden oluşmaktadır. Genel olarak koruyucu yapraklar ve çanak yapraklar dumura uğramıştır. Nadir olarak 1-3 arasında iplik halinde bulunabilirler. Taç yapraklar genellikle beyaz renklidir, ancak kırmızıya kadar değişebilir. Beş dişli olan çiçek büyük ölçüde hermaf rodittir. Ancak protandri bulunduğundan genel olarak kendi kendini dölleme söz konusu değildir. Meyve uzun eliptik şekilde olup, ortalama 4 mm (3-6 mm) uzunlukta ve 2 mm genişliktedir. İki meyve yan yana bulunmakta ve birbirine bakan taraflar basık, diğer taraflar ise hafif şişkin durumdadır. Yan yana bulunan meyve olgunlukta ikiye ayrılır. Meyveler tek tohumludur. Meyve kahverengi olup, üzerinde sarımsı açık kahverengi 5 çizgi bulunmaktadır.

Kültürü

İklim ve Toprak İstekleri
Kimyon çok çeşitli topraklar üzerinde yayılmıştır. Ancak kimyon için en uygun derin, humusça zengin taşlı topraklardır. Burada yeterince kireç bulunması arzu lanır. Uzun süreli kuraklara dayanıklıdır. Ancak fazla rüzgarlı yerlerden hoşlan maz. Özellikle çok kumlu veya killi topraklar da uygun değildir. Kış soğuklarına karşı fazla hassasiyeti yoktur. Kimyon aynı zamanda deniz seviyesinden yüks eklere kadar olan yerlerde de yetişebilir.

Tohumluluk
Safiyetin %95 olması istenir. 1000 dane ağırlığı 1.9-3.5 gr arasında bir varyas yon gösterir. Kimyon daha çok ışıkta çimlenen bir tiptir. Çimlenme kabiliyeti azaltmakta, 2 yıl sonra ise hemen tamamen kaybolmaktadır. Çimlenme sıcaklığı minimum 8-9 oC'dir. Çimlenme 20 oC'de ve değişen durumlarda uygulanır. çim lenme hızı 7 gün, çimlenme gücü 21 gündür. Çimlenme gücü 21 gün sonra saptanır.

Yetiştirme Tekniği
Karman kimyonu için ahır gübresi ile gübrelenmiş çapa bitkisi ve baklagiller iyi bir ön bitkidir. Karaman kimyonu aslında tarlayı erken bırakması yönünden ken disini takip eden bitkiler, özellikle kışlık tahıllar için iyi bir ön bitkidir. Tarlayı er ken terketmesi kendinden sonra gelecek bitkiye iyi bir tohum yatağının hazırlan ması için zaman bırakır.
Uygulamada karaman kimyonu iki yöntemle üretilir. Bunlardan biri tohumun direkt tarlaya ekiminin yapılmasıdır. Bu durumda 0.8-1 kg/da tohumluk 30-40 cm sıra arası mesafesinde ekilir. Tohum ekme derinliği 1-1.5 cm civarında olmalı dır. Menemen ekolojik koşullarında 40 cm sıra arası mesafesinde ve 1.2 kg/da tohum miktarının kullanıldığı araştırmada yeterli bir bitki sağlanmıştır. Tohum ilkbaharda ekildiğinde toprak sıcaklığının 8-9 oC, hava sıcaklığında 10-14 oC olması istenir. Bu durumda bitkilerin toprak yüzüne çıkışı 14-24 günde olmak tadır.
Karaman kimyonu ilkbaharda ekilebildiği gibi Sonbaharda da ekilmektedir. Aslında iki yıllık bir bitki olan Karaman Kimyonu erken Sonbahar'da ekilir ve soğuk bir kış geçirir ise ertesi yıl çiçeklenip tohum bağlayabilmektedir. Şayet geç Sonbahar veya İlkbaharda ekim yapılırsa çiçeklenme ve tohum elde etmek için ikinci yılı beklemek gerekmektedir. Menemen ekolojik koşullarında Eylül sonlarına doğru yapılan ekimde ertesi yıl bitkilerin çok azında sapa kalk ma ve böylece çiçeklenip tohum verme görüldü, esas verim ikinci yıl alın dı. Bornova şartlarında Ocak ayı içinde yapılan ekimde ise o yıl bitkilerde sapa kalkma görülmedi, ancak ertesi yıl verim alınabildi. Bu bilgiler ışığı altında gen elde Ege koşullarında Karaman Kimyonunun iki yıllık bir bitki olduğunu söyleye biliriz.
Karaman kimyonu yalnız başına ekilebildiği gibi özellikle iki yılda tohum verme durumuna gelen bölgelerde alt bitki olarak ta ekilebilmektedir. Bunun için deka ra 0.6-0.8 kg. tohumluk 30-35 cm sıra arası mesafesinde ekilir. Üretmede diğer yöntem fideleme şeklidir. Bunun için genelde tarlaya şaşırtmadan 3 ay önce yastıklara ekimin yapılması gerekir. Tarlaya şaşırtmada dikim 35x10 cm aralıkla yapılır. Ancak şaşırtma ile üretim küçük alanlar için söz konusudur. Büyük üre tim için direkt tarlaya ekim en uygun yöntemdir.

Bakım ve Gübreleme
Karaman Kimyonunun ilk çıkış ve gelişmesi yavaş olduğundan yabancı otlarla mücadele en önemli sorunudur. Özellikle koşullarımızda sulama zorunluluğu bulunduğundan sulama va çapa önemli bakım işleridir.
Karaman Kimyonu kireç ve azotu fazla seven bir bitkidir. Bu nedenle yetiştiri lmesinde iyi bir gübreleme gerekmektedir. Ancak gübre dozları ön bitkiye ve onun gübreleme durumuna göre değişmektedir. Menemen ekolojik koşulla rında 3-15 kg/da N arasında değişen 5 farklı dozdaki gübrelemede verimin en yüksek 11 kg/da N de elde edildiği, bu dozun üstünde azotlu gübrenin depres yon meydana getirdiği görüldü. Genel olarak Karaman Kimyonuna 4-6 kg/da da N arasında azotlu gübrenin ve buna yakın da fosforlu ve potaslı gübrenin verilmesi önerilebilir.
Carum carvi'de yabancı ot mücadelesinde mekanik yöntemler yanında kimyasal olarak herbicidlerde kullanılabilir. Bu bitkide kullanılabilecek herbicidler aşağıda verilmiştir.

Preparat Etken Maddesi Kullanılan Miktar
Fusilade Fluazikop 0.1-0.2 1/da
Illoxan Diclofop 0.3 1/da
Kerb 50 W Propyzamid 0.3 1/da
Nortron Ethofumesat 0.5 1/da
Patoran Metabromuron 0.15-0.2 kg/da
Cresopur Benazolin 0.2 1/da

Hasat :
Kimyonda dane dökülmesi çoktur. Bu nedenle hasata mümkün olduğu kadar erken girilmelidir. Meyveler kahverengileşmeye başlayınca hasat yapılabilir. Hasatta orak, kosa veya biçerdöğerler kullanılır. Dane dökülmesi azaltmak için biçimin sabah erken saatlerde yapılması yerinde olur. biçimden hemen sonra kurumaya bırakılır, sonra hemen harman yapılır.

Kurutma :
Kurumaya bırakılan ve sonra harman yapılan karaman kimyonu meyveleri harmandan hemen sonra ince tabaka halinde yayılarak kurutulur. Bu esnada sık sık karıştırılarak havalandırılır. Rutubeti fazla olan bu meyveler çok çabuk kızışır ve çürür. Meyvelerde su oranının %12'nin üstüne çıkmaması gereklidir.

Verim :
Verim çok değişkendir. Almanya şartlarında verimin 100 kg/da olduğu bildirilmektedir. Menemen koşullarında verim 31-42 kg/da arasında değiiişmektedir.

Hastalık ve Zararlılar :
Özellikle rozet devresinde, yeme şeklinde zarar tarla fareleri yanında Bibio hortulanus L.'nin tarafından yapıldığı belirtilmektedir. Köklerde Psila rosae ve Chhlorops glabra zarar yapmaktadır. Vegetasyon devresi boyunca Papilio machaon, Phytometra gamma özellikle yapraklarda zararlı olmaktadır. Depressaria nervosa özellikle yaprak saplarına zarar vermektedir. Emici böceklerden Sehiros bicolor L. ve Lygus compestris L. zararlı olmaktadırlar. Mantari hastalıklardan Plasmopora niven önemli zarar vermektedir. Ayrıca Cerospora carvi Protosmyces macrosporis, coleratinia sclaroteorum önemli zararlara sebep olmaktadırlar.

Tüketimi

Kullanılan Bitki Kısmı : Fructus carvi

Etken Maddesi :
Uçucu yağ oranı kimyonda %3-7 arasında değişir. Uçucu yağın en önemli maddesi Carvon'dur ve oranı %50-65 kadardır. Bu kimyonun karakteristik kokusunu verir. Ayrıca büyük oranda Limonen (%20-30), Carvacrol, dhydro carvon bulunur. Meyve % 12 kadar yağ, % 20 kadar azotlu bileşikler, % 3 şeker ve % 4.5 nişastalı maddeler içerir.

Kullanımı :
Kimyon bir çok kodekslerde bulunmaktadır. Bazı kodekslerde en az uçucu yağ oranının % 4, uçucu yağdaki carvon oranının da %50-65 olmasının gerektiği belirtilmiştir. Özellikle baharat olarak kullanılan kimyonun karminatif ve diüretik etkisi vardır.