Tanımı
Kökeni
ve Yayılışı :
Eski bir kültür bitkisi olan ve Mısırda M.Ö. 1000
yıllarına ait mezarlarda bulunan Kişniş'in 1540
yılında yayınlanan kitapta da tarımının yapıldığı
bildirilmektedir. Eski Mezopotamya kodeksinde
kayıtlı bulunduğu M.Ö. 1500 yılında Eski Mısır'da
Ebers Papirusunda yazılı olduğu belirtilmektedir.
Anadolu'da bitki özellikle anasonlarla birlikte
karışık olarak bulunmaktadır. Kişniş özellikle
Akde niz Bölgesinde yaygındır. Ancak bugün Orta
Avrupa, Hollanda, Romanya, Rus ya, Hindistan,
Doğu Asya, Japonya, Kuzey ve Güney Amerika, Mısır
ve özellik le Marokka'da tarımı yapılmaktadır.
Botanik
Özellikleri :
Tek yıllık bir bitki olan Kişniş iğ şeklinde ince
bir kök sistemine sahiptir. Dik duran sap yuvarlak
olup özellikle üst kısmında dallanmıştır. Sap
yüksekliği 80 cm'yi bulabilir. Bütün bitki çıplaktır.
Temelde bulunan ve uzun süre kalmayan alt yapraklar
uzun saplı olup, parçalanmamış durumdadır. Ancak
kenarları kesilmiş basit parçalı veya genellikle
3 lopludur. Bu devrede kişnişi anasondan morfolo
jik yönden ayırmak çok güçtür. Ancak kuvvetli
kokusu nedeni ile anasondan kolaylıkla ayrılabilir.
Ayrıca anason bitkisinin her tarafı pamukumsu
tüylerle kaplı olması, diğer bir ayırıcı özelliktir.
Kişniş'te orta yapraklar ise genel olarak sapsızdır.
Çiçek kümesi uzun saplı olup, genellikle koruyucu
yaprağı da yoktur veya büyük ölçüde dumuraa uğramıştır.
Çiçek kümesi 3-5 ışınlıdır ve her ışının ucunda
ufak çiçek kümesi bulunmaktadır. Tek çiçekler
küçük uzunumsu ve uzunlukları eşit olmayan 5 çanak
yaprağa, beyazdan kırmızıya kadar değişen küçük
5 taç yaprağa sahiptir. Ayrıca 5 erkek organ ve
iki bölümlü dişi organ bulunur.
Kişniş'te meyve diğer umbelliferae'lerin aksine
iki parçalı değil tek parçadan oluşmuştur ve şekli
yuvarlağımsıdır. Kuru meyvenin kokusu hoş olmasına
rağmen, olgunlaşmamış meyve ve yeşil bitkinin
kokusu çok kötüdür. Meyve sert, rengi ise sarımsı
kahverengiden sarımsı, kırmızıya kadar değişir.
Meyve nin ucunda konimsi bir çıkıntı vardır ve
bunun ucunda iki yana uzamış sivri uçlar bulunur.
Meyve büyüklüğüne göre başlıca iki varyete ayırt
edilir.
1.
Coriandrum sativum var. Vulgare; meyvesi 3-5 mm
çapındadır. En fazla rastlanılan formudur. Hindistan
kişnişi de bu gruba dahildir.
2. Coriandrum sativum var. Microcarpum. Meyvenin
çapı 1.5-3 mm arasında değişir. Esas Meksika kökenlidir.
Buraya Rus Kişnişi de dahildir.
Kültürü
İklim
ve Toprak İstekleri :
Kişniş özellikle hafif, kumlu, kireçce zengin
toprakları tercih eder. Aynı şekilde nötr veya
hafif alkali toprakları (pH = 6.0-7.5) sever.
Sıcak ve kurak bölgelerde iyi yetiştiği belirtilmektedir.
Ancak son yapılan araştırmalarda bu bitkinin ılıman
iklime sahip bölgelerde de iyi ürün verebildiği
ortaya konulmuştur.
Tohumluk : 1000 dane ağırlığı kökene göre 5-10
gr arasında değişmektedir. Safiyetinin % 98, çimlenme
gücünün % 75 olması gerekir. 15 oC'de 7 günde
çimlenme hızı, 10 günde çimlenme gücü saptanır.
Çimlenme kabiliyetini uzun süre devam ettirir.
4 yıllık bir bekletmede çimlenme kabiliyetinin
azalışı ancak % 11-31 arasında değişmiştir. Çimlenme
kabiliyeti büyük ölçüde olgunluk devresine bağlıdır.
Çiçek durumundan dolayı olgunluğun farklı olması
çimlenmeye etkili olmaktadır. Genellikle makinalı
tarımda çiçek kümesindeki orta meyveler olgunluğa
geldiğinde, hasat edilir. Halbuki diğer meyveler
henüz daha tam olarak fizyolojik olgunluğa ulaşmamıştır.
Meyvelerin hasattan sonra olgunlaşması gerekir.
Yetişme
Tekniği : Tahıllar kişniş için en iyi ön bitkidir.
Majoran da uygun ön bitkidir. Gelişmesi yavaş
olmasına karşın, bakım yönünden kişniş büyük bir
zorluk göstermez, ancak mümkün olduğu kadar yabani
ottan arınmış tarlaya ekim yapılmalıdır. Meyve
ağaçları altında kişniş tarımı uygun değildir.
Kişniş özellikle genç gelişme devresinde fazla
suya gereksinim duyar. 2-2.5 kg tohumluk 25-30
cm sıra arası mesafesinde tarlaya ekilir. Ekim
derinliği 1 cm kadar olup, üzerinden merdane geçirilir.
2-3 hafta sonra bitkiler çıkar ve ilk gelişme
devresi çok yavaştır. Vegetasyon devresinde birkaç
defa el veya makine ile çapa yapılmakla yabani
otlardan temizlenir. Azotlu gübrelemede dikkatli
olunmalıdır. Toprak işlemede fosfor ve potas tahıllara
verilen dozda verilir. Fazla Azot'ta yatma olacağı
gibi hastalık da görülebilir. 8-4 kg/da N. yeterli
görülmektedir. özellikle fosforlu gübre uçucu
yağ oranı üzerine olumlu etki yapmaktadır.
Hasat
: Olgunlaşma uzun bir sürede olduğundan dikkatli
davranmak gereklidir. Eğer tarla sarımsı-kahverengi
bir hal almışsa hasat zamanı gelmiş demektir.
Hasat biçime makinaları ile yapılabilir. Tohum
dökülmesini azaltmak için sabah ve akşam saatleri
daha uygundur. Bağlanan demetler kurumak için
bekletilir ve sonra harmanı yapılır. Büyük olanlar
biçerdöver ile hasat edilir. Ancak biçerdöverde
gerekli ayarlamanın yapılması lazımdır.
Verim
: Meyve veriminin 100-200 kg/da sap veriminin
ise 180-300 kg/da arasında değiştiği belirtilmektedir.
Hastalık
ve Zararlılar : Kişnişin hastalık ve zararlılarına
ait az sayıda çalışma bulunmaktadır. Puccini,
petroselini, sapta, yaprak sapında ve yapraklarda
bilinen kahverengi veya siyahımsı renkleri oluşturur.
Tüketimi
Kullanılan
Bitki Kısmı : Fructus (Semen) Coriandri
Etken
Maddesi : Kişnişin meyvesinin en önemli maddesi
uçucu yağdır. Kökene göre uçucu yağ oranı % 0.2
ile % 1.5 arasında değişir. Uçucu yağ oranı ile
meyve büyüklüğü arasında belirli bir korelasyon
vardır. Küçük danelilerdede uçucu yağ oranı, büyük
danelilere göre daha yüksektir. Uçucu yağın ortalama
% 40'ı meyve kabuğunda, % 60'ı tohumda bulunur.
Uçucu yağın esas maddesi D-Linalool'dur. bu uçucu
yağın % 60-70'ini oluşturur.
Kullanımı
: Karminative ve midevi bir etkiye sahip olan
kişniş kuvvet verici, iştah açıcı, yatıştırıcı,
gaz söktürücü olarak halk arasında kullanılmaktadır.
Ayrıca toz kişniş bal veya şekerle karıştırılıp
tansiyon düşürücü ve baş dönmelerini giderici
etki yaptığı bildirilmektedir. Kişniş ayrıca şekercilikte
ve özellikle likör yapımında kullanılmaktadır.
|
