ÝÐNE YAPRAKLI TÜRLERDE AÞILI FÝDAN YETÝÞTÝRME TEKNÝÐÝ
Kaynak:Kaynak: http://www.ortohum.gov.tr/Tekbul/Asi.doc

Resimleriyle birlikte görmek için yukarıdaki siteyi tıklayınız.

Aþý, altlýk fidaný ve aþý kaleminin kambiyum tabakalarýný birleþtirerek kaynaþtýrýlmasý ve birlikte büyüyerek bir bitkiyi oluþturmasý amacý ile yapýlýr. Aþý, özellikle çam türlerinde çelik, daldýrma vb. yollarla üretilmeleri zor olan klonlarýn çoðaltýlmasýnda kullanýlýr. Aþý kaleminin alýndýðý genotipin kopyasýdýr. Altlýk, yeni bitkinin kök sistemini, kalem ise yeni bitkinin toprak üstü (gövde, dal, tepe vb.) kýsýmlarýný oluþturur.

1. Altlýk Fidanlarýnýn Yetiþtirilmesi :

a) Aþýlanacak altlýk fidanlar genç, saðlýklý ve mümkünse aþý kalemi orijinine uygun olmalýdýr. Altlýk ile aþý kalemi arasýndaki geliþme farklýlýklarý, aþý uyuþmazlýklarýna neden olabilir.
b) Fidanlar polietilen torbalarda, zengin karýþýmlar kullanýlarak saðlýklý ve bol köklü olarak yetiþtirilmelidir.
c) Altlýk fidanlarýn polietilen torba boyutlarý fidan türüne göre deðiþmekle birlikte, genel olarak çapý 10 cm, yüksekliði 25-30 cm olmasý uygun kabul edilir. Torba boyunun üçte ikilik alt kýsýmlarýnda uygun sayýda kök çýkýþ deliði açýlmalýdýr.
d) Altlýk fidaný yetiþtirme yerinin iklimi, topraðý ve bakým þartlarý, deðiþik yaþlarda fidan kullanýlmasýný gerektirebilir. Aþý altlýðý olarak türlere göre deðiþmekle birlikte genellikle, kýzýlçam ve karaçamda 1+1, karaçam, sarýçam ve sedirde 2+0, 2+1 yada 2+2 yaþýndaki þaþýrtýlmýþ fidanlar kullanýlmalýdýr.
e) Aþýlar, altlýk fidanýn son yýl sürgününe yapýldýðýndan, seçilen fidanlarda son yýl sürgünü kalýnlýðý, alýnacak aþý kalemi kalýnlýðýna uygun olmalýdýr. Kök kesimleri ve sulama suyunda yapýlacak ayarlamalar ile fidanlarýn boy uzunluklarý ve gövde kalýnlýklarý istenen düzeyde tutulabilir.
f) Aþýlanacak fidanlar, yaz sonunda veya sonbaharda esas yetiþtirilme yastýklarýna devredilerek taban topraðýna ulaþalan kökleri kesilmelidir. Fidanýn yetiþtirme yastýðýndaki devir iþlemi yapýlmamýþsa aþýya baþlama tarihinden yaklaþýk bir ay kadar önce aþý yerine taþýnmasý gereklidir.
g) Aþý kalemlerinde uyanmanýn tarihi, altlýk fidanlarýn uyanmasýndan önce olmasý halinde, altlýk fidanlarýn uyanmasýný saðlamak için bu fidanlar seralarda bakýma alýnarak aþýya hazýrlanmalýdýr.

Kýzýlçam türünde aþý altlýklarý: Fidanlýk ekim yastýklarýndan alýnacak 1 yaþýndaki fidanlarýn, 1+1 yaþýnda fidan elde etmek üzere polietilen tüpe þaþýrtýlmasý uygun olur. Bakýmý iyi yapýlan ve özel olarak yetiþtirilen kýzýlçam fidanlarý birinci yýlda kurþun kalem kalýnlýðýna ulaþabilir. Kýzýlçam ormanlarýndan alýnan aþý kalemi kalýnlýðý oldukça deðiþkendir. Yetiþtirilecek (1+1) yaþýndaki altlýk fidanlarýn fazla kalýnlaþmasý söz konusu olursa, fidanlarýn yeri deðiþtirilerek topraða ulaþan köklerin kesilmesi ve sulamanýn ayarlanmasý ile kalýnlaþma durdurulabilir.
Karaçam ve sarýçam türlerinde aþý altlýklarý: Bu türler için fidanlarýn (2-0) yaþlý olarak polietilen tüpe alýnmasý halinde, ekim yastýklarýnda yapýlacak kök kesimleri ile fazla boylanmalarý önlenmelidir. Diðer yandan (1-0) yaþýnda tüpe alýnýp, boy ve çap geliþmeleri ayarlanmak suretiyle (1+2) yaþýna getirilen fidanlarýn da altlýk olarak aþýda kullanýlmalarý mümkündür.

2. Aþý Kaleminin Alýnmasý ve Saklanmasý :

e) Aþý kalemleri aðaca týrmanan kalifiye iþçi tarafýndan alýnmalýdýr. Aþý kaleminin alýnmasý sýrasýnda dallar aðacýn saðlýðýna zarar verebilecek þekilde kýrýlmamalýdýr. Kalemler aþaðýya atýlmamalý, iþçinin taþýdýðý aþý kalemi torbasýnda biriktirilmelidir. Aþý kalemlerinin taþýnmasý ve korunmasýnda kullanýlanacak polietilen torbalar, ibrelerin delemeyeceði kalýnlýkta ve en az 30 x 50 cm boyutlarýnda olmalýdýr.
f) Aþý kalemi torbasý baðlama ipine bir etiket takýlarak, etiketin üstüne ormanýn adý, aðacýn numarasý ve kalemin toplanma tarihi yazýlýr. Ayný etiketten bir adet de torbanýn içine konulmalýdýr. Etiketler sudan zarar görmeyecek malzemeden olmalýdýr.
g) Aþý kalemleri rüzgarsýz ve yaðýþsýz bir havada alýnmalýdýr. Aþý çalýþmalarýnýn baþarýlý olabilmesi için aþý kaleminin su kaybýnýn en aza indirilmesi yani tazeliðini kaybetmemesi çok önemlidir. Polietilen torbalara yerleþtirilen aþý kalemleri soðutucularda veya ýsý yalýtýmý olan büyük torbalarda hýzlý bir þekilde aþý merkezlerine ulaþtýrýlmalýdýr.
h) Aþý kalemlerinin saklanacaðý dolaplarýn iç sýcaklýðý, +30C veya +40C sýcaklýða ayarlanmalýdýr. Fazla miktarda aþý yapýlacaksa soðuk hava depolarýnda saklanmalýdýr. Depolama sýrasýnda torbalardaki su birikintilerinin kalemlere zarar vermemesi için, aþý kalemlerinin temiz ve yýrtýksýz torbalara aktarýlmasý gerekir.

3. Aþýnýn Yapýlmasý :

a) Aþýlama iþlemi, ortamýn az çok kontrol edilebildiði bir sera ortamýnda gerçekleþtirilmelidir.
b) Aþýlama öncesinde (aþýya baþlamadan bir iki hafta önce) aþý merkezi serasý ýsýsý +200C ile +250C'ye yükseltilerek altlýk fidanlarýn 15-20 günde uyanmasý saðlanmalýdýr. Serada sýcaklýðý istenen düzeyde tutabilecek bir ýsýtma sistemi olmalýdýr. Isýnýn gün boyunca aþýrý deðiþikliðe uðramamasýna özen göterilmelidir.
c) Aþý çalýþmasý kýsa zamanda tamamlanacaksa, aþý kalemleri soðutucular içersinde bekletilebilir. Ancak çalýþma uzun süreli ise aþý kalemlerinin soðuk hava dolaplarýnda bekletilmesi gerekir. Aþý torbalarý depolardan tek tek çýkarýlmalýdýr.
d) Türlere göre farklý aþý yöntemleri bilinmekle birlikte, basit ve baþarýlý kalem aþýsý yöntemlerden olan yanaþtýrma ve yarma aþý, özellikle ibrelilerde en yaygýn kullanýmý olan yöntemler olarak kabul edilir (Þekil 3, Þekil 4).
e) Aþýya baþlarken, altlýk fidanlarýnda tomurcuklar uzamaya ve büyüme tabakasý (kambiyum) çalýþmaya baþlamýþ, aþý kalemlerinde ise henüz tomurcuk faaliyeti baþlamamýþ olmalýdýr. Tomurcuk uyanmasý yeni baþlayan kalemlerin hiç bekletilmeden aþýlanmasý gerekir.
f) Aþýya, altýlýk fidanlarýnda tomurcuklarýn faaliyete geçmesinden sonra baþlandýðýndan, geliþmenin duraklamamasý ve büyüme tabakalarýnýn kaynaþmasýnýn hýz kazanmasý için, fidan topraðý aþý sýrasýnda bol rutubetli olmalýdýr.
g) Aþý çalýþmasýnda altlýk sürgünlerinin 1-2 cm uzadýðýnda kullanýlmasý uygundur. Henüz latent halindeki aþý kalemleri 5-6 cm boyunda kesilerek, uç tomurcuk çevresinde yaklaþýk 4-8 çift iðne yaprak kalacak þekilde diðer yapraklar uzaklaþtýrýlmalýdýr. Kalemler ibrelerin 7-8 mm altýndan keskin bir aþý býçaðý ile bir seferde düþey olarak kesilmelidir (Þekil 3b).
h) Aþý býçaklarý birkaç aþýda bir alkolü pamuk ile silinerek reçine vb kirler temizlenmeli ve kesme sýrasýnda düzgün yüzeyin elde edilmesi bakýmýndan, býçaklarýn sýk sýk bilenmesine özen gösterilmelidir.
i) Aþý kalemi ile altlýðýn son yýl sürgününe ait kambiyumlarýnýn sýký bir þekilde birbirleriyle çakýþmasý saðlanmalýdýr. Kambiyum bölgelerinin yalnýz küçük bir kýsmýnýn çakýþarak kaynaþmasý durumunda, aþý tutmuþ gibi görünebilir. Fakat kalem sürdükten sonra geliþen sürgüne gerekli gerekli besin ve su ihtiyacýnýn saðlanamamasý, bir süre sonra aþýlý fidan ölümlerine neden olabilir.
j) Aþýlamadan sonra aþý yeri; lastik, plastik yada rafya bir bantla hava almayacak þekilde sýkýca sarýlmalý ve üzeri süratle uygun bir macunla kapatýlmalýdýr.
k) Aþý kaleminin alýndýðý ortetin numarasýný gösteren etiket, aþýlama biter bitmez mutlaka takýlmalýdýr (Þekil 5).

Þekil 2. Aþý yapýmýnda kullanýlan malzemeler (aþý macunu, aþý baðlarý, aþý býçaðý, alkol vb.)

a b c
d e f
Þekil 3. Yanaþtýrma aþý a) Aþý kalemi, b) Aþý kaleminin iki yönlü kesilmesi, c) Altlýkta aþý yerinin açýlmasý, d) aþýlama, e) Aþý yerinin bantla sarýlmasý, f) Bandýn aþý macunu ile kapatýlmasý.
a b
c d
Þekil 4. Yarma aþý a) Altlýkta aþý yerinin açýlmasý, b) aþýlama, c) aþý yerinin bantla sarýlmasý, d) bandýn aþý macunu ile kapatýlmasý.

Þekil 5. Etiketlenmiþ aþýlý sarýçam fidanlarý Þekil 6. Sýcaklýk ve nemin korunmasýnda tünel sera uygulamasý

4. Aþýlý Fidanlarýn Bakýmý :

a) Aþýlý fidanýn soðuktan korunmasý: Sera ortamýnýn en soðuk saatlerde bile +100 C'nin altýna düþmeyecek þekilde sýcak tutulmasý gerekir. Sýcaklýðýn sürekli olarak ölçülebilmesi amacýyla, sera içerisinde mutlaka bir maksimum-minimum termometre bulundurulmalýdýr.
b) Sera ortamýnda nemin korunmasý: Aþýyý izleyen günlerde, aþý kalemlerinin su kaybýnýn en aza indirilmesi için sera içindeki nisbi nem oraný %70-80'den aþaðý düþürülmemelidir. Bu amaçla sera içi nemlendirici cihazlar kullanýlacaðý gibi, (polietilen) tünel sera uygulamasý ile de alan daraltýlarak rutubet ve ýsýnýn daha dar hacimlerde kontrolü saðlanabilir (Þekil 6). Aþýrý sýcaklýk ve nemin bir araya gelmesi; fidan yapraklarýnýn haþlanmasýna ve ortamda mantar, nematod vb zararlýlarýn artmasýna yol açabilir. Yüksek nem ortamýnda mantar hastalýklarýnýn önlenebilmesi için en etkili yol fungusit kullanýmýdýr.
Gerek sera içi sýcaklýk, gerekse sera içi nem, aþý çalýþmalarýnda son derece önemli olduðundan, sera içinde kurulacak bir termohigrograf yardýmý ile sýcaklýk ve nem durumu haftalýk çizelgeler halinde daha düzenli olarak izlenebilir.
c) Sera ortamýnýn havalandýrýlmasý: Havalandýrma günün en sýcak saatlerinde ve fidanlara uzuk bir noktadan yapýlmalýdýr. Güneþli günlerde her gün, kapalý günlerde günaþýrý yapýlamlýdýr. Nisbi nem oranýnýn yüksek havanýn kapalý ve yaðýþlý olduðu günlerde havalandýrma sistemi açýk tutulabilir.
d) Sera ortamýnýn gölgelenmesi: Güneþli sýcak günlerde sera içi sýcaklýðý hava sýcaklýðýnýn üzerine çýkabilir. Bu durumda sera içi gölgeleme perdeleri, sera çatýsýna kireç (+üstübeç) sürülmesi ve seranýn dýþardan sulanmasý gibi pratik önlemler alýnmalýdýr. Gölgelemenin þiddetli uygulanmasýnda yeþil iðne yapraklar açýk yeþil renge dönüþmeye baþlayacaktýr. Bu durumda gölgeleme þiddetini düþürmek gerekir. Nisbi nemin yüksek olduðu sahil kesimlerinde, soðuk ve don tehlikesi atlatýldýktan sonra yapýlacak aþý çalýþmalarýnda sera yerine açýk alanda çalýþmaya geçilebilir.
e) Aþýlý fidanlarda gövde sürgünlerinin alýnmasý: Aþýnýn daha iyi beslenebilmesi için, altlýk fidanýn üzerindeki sürgünler kademeli olarak azaltýlýr. Ýyi geliþmiþ aþýlý fidanlarda, Eylül sonunda gövdedeki dallar tamamen kesilmiþ olmalýdýr. Kesilen yere aþý macunu sürülür. Sarýçam ve karaçamda aþý kalemleri kaynaþýp tuttuðu halde, uç tomurcuðunu hiç patlatmadan dolayýsýyla sürgün vermeden sonbahara ulaþan aþýlara rastlanabilir. Bu þekildeki fidanlarda, esas gövde sürgünleri koparýlmadan ilkbahara kadar beklenmelidir. Aþýnýn ikinci yýlýnda, Haziran ve Temmuz sonunda aþý kalemi sürgünlerinden baþka gövde sürgünü kalmamalýdýr.
f) Aþý baðýnýn çözülmesi: Hangi devrede olursa olsun aþý yerinin alt ve üst tarafýnda þiþkinlikler meydana gelmeye baþlamýþsa aþý baðý çözülmelidir. Aþý baðý ancak bir yýl bekletilir. Ýkinci yýlýn ilkbaharýnda bütün baðlar çözülmüþ olmalýdýr. Aþý baðlarý kesilirken veya temizlenirken, aþý yerinin zedelenmemesine dikkat edilmelidir.
g) Aþýlý fidanlarýn açýk alana aktarýlmasý: Sürgün vermemiþ olsa bile, tutan bir aþý; aþýlama sýrasýnda kalemde býrakýlan ibrelerin yeþil ve tomurcuklarýnýn canlý oluþu ile kolayca tanýnmaktadýr. Tutmuþ ve yaþama güvencesine eriþmiþ aþýlý fidanlarýn dýþ koþullara alýþtýrýlmalarý gerekir. Yörelere ve o yýlki hava koþullarýna göre deðiþmekle birlikte aþýlý fidanlar Haziran ayý baþýndan itibaren açýk havadaki yerlerine alýnabilirler. Fidanlar Haziran, Temmuz ve Aðustos aylarýndaki fazla sýcaktan korunmak üzere %50 oranýnda gölgeleme perdesi ile gölgelenmelidir(Þekil 7). Aþýlý fidanlar kesinlikle günün her saatinde gölge altýnda kalan alanlarda tutulmamalýdýr. Polietilen örtülü seralarda fidanlarýn yaþama, geliþme güvenlikleri saðlanmýþsa, yerlerinin deðiþtirilmesine gerek kalmadan sera örtüsü açýlarak uygun gölgeleme gerçekleþtirilerek, fidanlarýn bakýmýna bulunduklarý yerde devam edilebilir.
h) Aþýlý fidanlarýn dikim zamanýna kadar bakýmlarý: Aþý çalýþmalarýnda, bir dönem içinde bir tohum bahçesi kuruluþuna yetecek miktarda fidanýn elde edilebilmesi amaçlanmalýdýr. Tamamlama için bekletilecek olan fidanlarýn aktarýlacaðý polietilen tüplerin çapý 20 cm'den, boyu 30 cm'den az olmamalýdýr. Çaplarý 30 cm olan polietilen tüpler, çam fidanlarýnýn 3-4 yýl süre boyunca bekletilmelerinde yeterli güvenliði saðlar. Polietilen tüplerin alttan üçte ikisine kadar olan kýsmýnda bol miktarda delik açýlmýþ olamalýdýr. Tüpler yerleþtirildikten sonra bütün aþýlý fidanlarýn klon numaralarýný gösteren etikeleri taþýdýðý kontrol edilmeli ve tüpler arasýndaki boþluklar toprakla tamamen doldurulmalýdýr.

Þekil 7. Sera dýþýna çýkarýlmýþ aþýlý sarýçam fidanlarý

Tanýmlar:
Aþý kalemi (aþý materyali): Üretilmek istenen aðaçtan (ortet) alýnan ve yeni bir bireyi geliþtirecek olan kalem (scion) dir.
Altlýk: Kalemin aþýlandýðý fidan (stock) dýr.
Uyuþamazlýk: Altlýk fidan ile aþý kaleminin baþarýlý bir birleþmeyi gerçekleþtirememiþ olamasýdýr. Kallus (yara) dokusu oluþumunun yetersizliði ve kambiyum kaynaþmasýnýn gerçekleþmemesi, dolayýsýyla besi taþýnmasýnýn düzensizliði uyuþmazlýðýn göstergesidir. Baþlangýçta aþý geliþmesini sürdürse de ileri aþamalarda büyüme ilerledikçe þiddetli bir fýrtýnada aþý yerinde kýrýlmalar görülebilir.
YARARLANILAN KAYNAKLAR:
1. ÜRGENÇ, S. 1982. Orman Aðaçlarý Islahý.Ýstanbul Üniversitesi Yayýn No: 2836, Orman Fakültesi Yayýn No: 293, 414s., Ýstanbul.
2. ÜRGENÇ, S. 1992. Aðaç ve Süs Bitkileri Fidanlýk ve Yetiþtirme Teknikleri. Ýstanbul Üniversitesi Yayýn No: 3676, Orman Fakültesi Yayýn No: 418, 569s., Ýstanbul.
3. AYDIN, M. 2001. Tohum bahçesi kurmak amacýyla aþýlý çam fidaný yetiþtirilmesi ve bakýmý. (Orman Aðaçlarý ve Tohumlarý Islah Araþtýrma Müdürlüðü, basýlmamýþ notlar).