SULAMA TEKNİKLERİ
Tarım alanlarının sulanmasıyla ilgili bilgi edinmek
için önce toprakta bulunan suyun davranışı yada suyun
toprakta bulunuşu ile ilgili bilgi edinmemiz gerekmektedir.
Toprak suyunu aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz.
1. Toprak Suyu'nun Sınıflandırılması
a. Sızan su
b. Tutulan su
- Kapilar su
- Higroskopik su
c. Taban suyu
d. Durgun su
Sızan su :
Su ile doygun bir toprakta suyun bir kısmı yer çekiminin
etkisiyle derinlere dogru sızar. Bu sizma topragin genis
gözeneklerinden ve makroporlardan olmaktadir. Sızma yaklaşık
0-1,3 atm basınç altinda gerçeklesir.
Tutulan su : sızan su hareketinin sona
erdiği andan itibaren toprakta tutulan su miktarıdır.
Taban suyu : sızan su geçirimsiz
bir tabakaya rastlarsa daha derinlere sızamayarak toprak
gözeneklerini doldurur. Sonrada geçirimsiz tabakanin
egimine, bazi yerlerde de arazinin egimine bagli olarak
hareket eder.
Durgun su :
Toprakta geçirimsiz tabakaya rastlayan su hareket
edemedigi zaman durgun suyu olusturur.
2. Toprak Nem Sabiteleri
a. Doygunluk noktasi
b. Tarla kapasitesi
c. Daimi solma yüzdesi
d. Higroskopik sabite
e. Fırın kuru toprak
Doygunluk noktasi : toprak gözeneklerinin tamamen su
ile dolu oldugu durumdaki nem düzeyidir.
Tarla Kapasitesi : sızan suyun tamamen
sızdığı yani sızma işleminin durdugu andaki nem düzeyidir.
Pratik olarak 1/3 atm tansiyonla tutulan nem değeri
olarak ifade edilebilir. Tarla kapasitesi ile daimi
solma yüzdesi arasindaki nem düzeyi bitkilerin faydalanabildigi
nem düzeyidir.
Daimi solma yüzdesi : Sulandiklarinda
bitkilerin tekrar kendilerine gelemeyecek sekilde solma
göstermeye basladiklari nem düzeyidir.
Sulama uygulamalari açısından bu 3 nem sabitesi
büyük önem arzetmektedir.
3. Faydalılık Açısından Toprak Suyu
Faydalılık açısından toprak suyu ;
a. Yarayışsız su
b. Yarayışlı su
c. Fazla su olarak sınıflandırılabilir.
15 atm’den yüksek tansiyonlarla tutulan sular yarayissiz
su olmaktadir. Tarla kapasitesinin altindaki sularda topragin
tüm gözeneklerini doldurdugundan havalanma sorunlari olusturur
ve topraktan hizla uzaklastirilmasi gereken sulardir.
Yukarıda da belirtildigi gibi tarla
kapasitesi ile daimi solma yüzdesi arasindaki su bitkiler
için yarayisli sudur. Yarayisli nem kapasitesi
sulama zamaninin tespiti ve sulama dozunun ayarlanmasi
bakimindan önemlidir. Ancak bitki-toprak etkilesimleri
ve bunlarin kök bölgesi derinligine etkisi ve iklim
faktörlerindeki kararsizliklar nedeniyle sulama için
tavsiye edilen zaman farkliliklar göstermektedir. Kabaca
topragin su kapasitesinin % 25-75 oraninda tükenmesi
araliginda sulama yapilmasi tavsiye edilir. özet bir
ifade ile toprak neminin tarla kapasitesi civarinda
optimum yarayisliliga sahip oldugu, nem miktari azaldikça
yarayisliliginin azaldigi ve daha daimi solma yüzdesine
gelmeden bitki gelismesinin önemli ölçüde zarar
gördügü söylenebilir. Bu sebeple toprak yarayisli neminin
tükenmesini veya daimi solma yüzdesine ulasmasini beklemeden
sulama yapilmasi gerekir.
Sulama zamaninin belirlenmesinde gözlemlerden
yararlanilabilecegi gibi, bitkinin solma belirtileri
göstermesi, yapraklarinin normalden daha koyu yesil
bir renk almasi suya ihtiyaç duydugunu gösterir.
Ancak bu asamaya gelmis bir bitkide ciddi hasarlanmalar
meydana gelebilir. öte yandan gözlemle sulama zamani
tespiti de her zaman yaniltici olabilir. Objektif olarak
sulama zamaninin belirlenmesinde tansiyometreler pratik
olarak kullanilabilir.
4. Sulama Yöntemleri
a. Yüzey Sulama Yöntemleri:
Adi salma sulama yöntemi : Bu yöntemde
su tarla hendeklerinden saptırılarak toprak yüzeyini
devamlı bir tabaka halinde kaplayacak sekilde tarla
yüzeyinde rasgele yayılmaya birakılır. isçilik
masraflarıinıin ve sulama kültürünün az oldugu yerlerde
genis oranda kullanılır.
Tarla laterallerinden salma usulü sulama
: Adi salma yönteminin bir degişik şekli olup, sulama
suyu tarla laterallerinden taşırma suretiyle tarlaya
verilir.
Adi tava usulü sulama : Bu yöntemle
sulama etrafi seddelerle çevrili düz parsellere
büyük akis debilerinin verilmesi ile yapilir. özellikle
düz ve düze yakin arazilerin sulanmasinda uygundur.
Uzun tava yöntemi : Bu yöntemin esasi,
tarlanin azami meyil istikametinde uzun şeritlere ayrilmasi
ve bunlarin aralarının seddelerle bölünmesidir. şeritlerin
üst basindan sevk edilen su ince bir tabaka halinde
ve seddelerle kontrol edilerek aşağı doğru akar.
Bu tip sulama yöntemleri gittikçe artan
su sorunu dikkate alındığında uygun değildir. Günümüzde
su kaynaklarının en ekonomik şekilde kullanılabileceği
yöntemler gittikçe önem kazanmaktadır. Bu konu dikkate
alındığında suyun ancak çok bol olduğu durumlarda uygulanabilir.
b. Yagmurlama Sulama Yöntemi:
Yağmurlama sulama yönteminde su dogal yağışa benzer biçimde
toprak yüzeyine serpilmek suretiyle uygulanır. Bu yöntemde
su kapali borularla mekanik püskürtücülere kadar tasinir
ve püskürtücülerden suyun topraga yagdirilmasi küçük
orifis ve memelerle basinç altinda yapilir. Sistemin
çalismasi için gerekli basinç genellikle
pompalarla saglanir. Bunun yaninda su kaynaginin sulama
alanindan yeterince yüksek olmasi da gerekli basinci saglayabilir.
c. Mini sprink Yöntemi ile sulama
Yagmurlama sulama ile damla sulama arasinda bir yöntem
olup, ince borularla tarlaya dagitilan su küçük
yagmurlama basliklari ile araziye dagitilir. Sabit bir
sistem degildir gerektiginde toplanabilir.
d. Toprak Altı Sulama Yönemi
Toprak alti sulama sun’i yolla toprak altina su
ilavesiyle taban suyu seviyesinin düzenleme faaliyeti
olarak tanimlanabilir. Bu yöntemde su seviyesi kök bölgesinde
su ve hava miktarinin en iyi sekilde kombine edilmesini
saglayacak yükseklikte muhafaza edilmelidir.
e. Damla Sulama Yöntemi
Damla sulama intensif sulu tarimda kullanilmak üzere gelistirilmis
olan bir yöntemdir. Damla sulamasi toprak yüzeyine veya
yüzeyin hemen altina yerlestirilen küçük çapli orifis
yardimiyla aritilmis suyu toprak yüzeyine veya içerisine
veren bir sistemdir. Bu sistem suyun belirlenmis bir desene
alçak basinç altinda verilmesine imkan saglar. Bu sistemin
çalistirilmasi için gerekli olan basinç yagmurlama sistemindekinden
daha azdir. Bu sistemde su yaygin boru agi araciligi ile
her bitkiye kadar götürülür. öte yandan bitkilere verilecek
gübreler de sulama suyu ile birlikte verilebilir (fertigation).
Kisacasi sistemin esasi bitkinin ihtiyaç duydugu su ve
besin maddesi miktarini optimum seviyede tutmaktir. Klon
anaçlari ile tesis edilmis bahçeler için en uygun sulama
sistemi damla sulama kismen de mini-spring sulama sistemidir.
Salma sulamada arazi yüzeyinde göllenmeler olusmakta ve
özellikle MM 106 gibi kök bogazi çürüklügüne hassas anaçlarda
kurumalar görülebilmektedir. öte yandan isgücünden tasarruf
edilmesi, sulama ve gübreleme etkinliginin artirilmasi,
sulama suyundan tasarruf edilmesi gibi üstünlükleri nedeniyle
damla sulama sistemi tercih edilmelidir. Hüseyin AKGüL
(Ziraat Yüksek Mühendisi)
|
